„Nie koniec, nie początek” Anna Bikont – recenzja

Koniec wojny nie zawsze oznacza koniec cierpienia, a odzyskanie wolności nie musi być równoznaczne z powrotem do normalnego życia. Anna Bikont w książce „Nie koniec, nie początek” przygląda się losom ocalałych, którzy wracali do swoich rodzinnych miejscowości, szukali bliskich, próbowali odzyskać domy i zastanawiali się, czy w Polsce jest jeszcze dla nich miejsce.

O czym jest książka „Nie koniec, nie początek” Anny Bikont?

Anna Bikont w książce „Nie koniec, nie początek” opisuje powojenne losy polskich Żydów, którzy po zakończeniu wojny próbowali wrócić do swoich miast, miasteczek i domów. Zamiast oczekiwanego spotkania z rodziną i przyjaciółmi często zastawali pustkę. Nie było już bliskich, sąsiadów, dawnych wspólnot, synagog ani cmentarzy. Ocalałym pozostawały wspomnienia i pytania, na które nikt nie potrafił udzielić odpowiedzi.

W książce szczególnie mocno wybrzmiewa dramatyczna konieczność podejmowania decyzji w stanie głębokiego wyczerpania po wojnie. Ludzie, którzy stracili niemal wszystko, musieli zastanowić się, czy pozostać w Polsce, czy wyjechać, a jeśli zdecydować się na emigrację – dokąd właściwie ruszyć. Nie były to wybory podejmowane w komfortowych warunkach. Towarzyszyły im strach, niepewność, samotność i poczucie, że żadna z dostępnych dróg nie gwarantuje bezpieczeństwa.

Przeczytaj również: „Polki w polu. Nieznana historia polskich chłopek we Francji” recenzja

Ważnym tłem opowieści jest Dolny Śląsk. Po wojnie, zwłaszcza okolice Kotliny Kłodzkiej, stały się dla Żydów schronieniem, które okazało się tymczasowe, a żaden wybór nie gwarantował spokoju po Zagładzie. Autorka przygląda się więc zarówno próbom budowania nowego życia na miejscu, jak i decyzjom o wyjeździe. Książka opisuje też reakcje otoczenia. Anna Bikont przekonuje w książce, że polscy sąsiedzi reagowali w najlepszym wypadku zimną i całkowitą obojętnością, a wiele osób wiedziało, co spotkało rodziny powracających Żydów, ale nie chciało odpowiadać na pytania.

Anna Bikont pokazuje różne strategie przetrwania i próby odbudowy życia. Jedni chcieli ponownie stworzyć żydowskie wspólnoty, rozwijać kulturę, prowadzić szkoły, wydawać gazety i pielęgnować język jidysz. Inni marzyli o opuszczeniu kraju, w którym doświadczyli niewyobrażalnej tragedii. Jeszcze inni próbowali odzyskać majątek i dochodzić sprawiedliwości za krzywdy, które spotkały ich oraz ich rodziny. W tej książce przedstawione jest to wszystko na przykładzie konkretnych osób czy rodzin.

Powojenne wybory, pamięć i trudne rozliczenia

Książka została podzielona na cztery części: „Zostać”, „Wyjechać”, „Rozliczyć” i „Pamiętać”. Każda z nich przedstawia inny wymiar powojennych doświadczeń Żydów, a jednocześnie wszystkie tworzą opowieść o życiu naznaczonym stratą. Najbardziej dramatyczne wydają się dwie pierwsze części. „Zostać” pokazuje próby odbudowy życia w Polsce, mimo ogromu krzywd, samotności i niepewności. „Wyjechać” przedstawia z kolei ludzi, którzy zdecydowali się opuścić kraj, często w bardzo trudnych warunkach, nie wiedząc, co czeka ich w nowym miejscu. A to, że wojna się skończyła nie oznaczało, że życie stało się łatwiejsze.

„Rozliczyć” i „Pamiętać” kierują naszą uwagę na potrzebę sprawiedliwości oraz zachowania pamięci o tych, którzy zginęli. To ważne uzupełnienie wcześniejszych rozdziałów, ponieważ pokazuje, że doświadczenie Zagłady nie kończyło się wraz z wojną. Przez kolejne lata powracało w próbach dochodzenia prawdy, rozliczania sprawców i dokumentowania historii.

Wrażenie robi ogrom pracy, jaki autorka włożyła w przygotowanie tego reportażu. Anna Bikont nie ogranicza się do ogólnych informacji historycznych, lecz dociera do konkretnych osób, wydarzeń i świadectw. Za liczbami i faktami stoją ludzie, którzy mieli swoje imiona, rodziny, marzenia i plany. Każdy rozdział jest oparty na konkretnej osobie czy rodzinie, której losy są dokładnie opisywane. I nawet jeśli niektóre z historii były już opisywane wcześniej na łamach prasy czy publikacji, to autorka skutecznie uzupełniała temat o kolejne szczegóły, których wcześniej mogliśmy nie znać.

Jeśli zainteresował Cię ten temat, sprawdź również inne książki reportaże w księgarni internetowej tantis.pl.

Reportaż jest wielowątkowy i bogaty w szczegóły, a także interpretacje samej autorki, która nie gryzła się w język, a także doszukiwała się drugiego dna w decyzjach bohaterów książki. Czasem jednak odnosiłem wrażenie, że tych interpretacji jest zbyt dużo, w dodatku interpretacje były na zasadzie, tak jak to rozumie autorka, nie dopuszczając innego scenariusza. Szczególnie w czwartym rozdziale poświęconym pisarzom, którzy po wojnie zdecydowali się na nie mówienie o swoich żydowskich korzeniach. Myślę, że dywagacje na temat niektórych z nich były wymuszone i niepotrzebne, a fragment nieautoryzowanego wywiadu z Herlingiem-Grudzińskim kłóciły mi się z całym godnym uznania wysiłkiem reporterskim włożonym w całą książkę.

Ważnym wnioskiem płynącym z lektury jest to, że historia powojennych Żydów nie może być sprowadzana wyłącznie do opowieści o odbudowie życia po Zagładzie. Dla wielu z nich wojna nie zakończyła się wraz z kapitulacją Niemiec. Jej konsekwencje były obecne w codziennych wyborach, relacjach z otoczeniem, poczuciu bezpieczeństwa i nieustannym strachu przed kolejną tragedią. Odzyskanie wolności nie oznaczało odzyskania domu, rodziny czy własnej tożsamości. Czasami oznaczało jedynie konieczność podjęcia decyzji, w jakim miejscu spróbować przetrwać kolejne lata.

„Nie koniec, nie początek” Anna Bikont nasza opinia

„Nie koniec, nie początek” to niezwykle ważny i poruszający reportaż, który przypomina, że zakończenie wojny nie oznaczało końca tragedii dla milionów ludzi. Anna Bikont z wnikliwością przedstawia losy polskich Żydów, którzy próbowali odnaleźć się w świecie pozbawionym bliskich, bezpieczeństwa i poczucia przynależności.

Nie jest to książka, którą czyta się dla przyjemności w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. To raczej doświadczenie, które pozostawia z refleksją i poczuciem, że historia wciąż wymaga odkrywania. Warto po nią sięgnąć, by lepiej zrozumieć losy ocalałych i pamiętać o tych, których życie zostało na zawsze naznaczone Zagładą.

Jeśli chcesz nas wesprzeć, postaw nam KAWĘ! Zastrzyk energii gwarantowany!

Więcej ciekawostek o literaturze znajdziesz na naszym Facebooku, X-ie (dawniej Twitterze) i Instagramie!