Są lektury, które pamiętamy przede wszystkim dlatego, że trzeba było je przeczytać do szkoły. Są też takie, do których wracamy po latach i nagle odkrywamy, że opowiadają o nas znacznie więcej, niż wydawało się podczas pierwszego czytania. „Lalka” Bolesława Prusa zdecydowanie należy do tej drugiej kategorii.
Historia Stanisława Wokulskiego, jego uczucia do Izabeli Łęckiej, ambicji, pieniędzy i rozczarowania nadal potrafi wzbudzać emocje. Co więcej, wiele problemów przedstawionych w powieści – nierówności społeczne, pogoń za statusem, samotność, potrzeba sukcesu czy konflikt między uczuciami a rozsądkiem – nie straciło na aktualności.
„Lalka” jest więc czymś więcej niż XIX-wieczną powieścią realistyczną i szkolną lekturą. To historia ludzi uwikłanych w społeczeństwo, własne ambicje i wyobrażenia o szczęściu. A Stanisław Wokulski pozostaje jednym z najbardziej fascynujących bohaterów polskiej literatury właśnie dlatego, że trudno jednoznacznie go ocenić.
Dlaczego „Lalka” jest nadal aktualna?
Największa siła „Lalki” tkwi w tym, że jej problemy nie są wyłącznie problemami XIX wieku. Zmieniły się technologie, obyczaje i sposób życia, ale wiele ludzkich zachowań pozostało zaskakująco podobnych.
Wokulski jest człowiekiem ambitnym, pracowitym i przedsiębiorczym. Dzięki własnym umiejętnościom oraz determinacji zdobywa majątek i pozycję, która pozwala mu wejść do świata warszawskiej arystokracji. Szybko przekonuje się jednak, że pieniądze nie gwarantują społecznej akceptacji.
To doświadczenie jest łatwe do zrozumienia również dzisiaj. Można osiągnąć zawodowy sukces, zdobyć pieniądze i uznanie, a mimo to mieć poczucie, że nie należy się do świata, do którego chce się należeć.
Podobnie ponadczasowa okazuje się historia uczucia Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. Bohater nie tylko zakochuje się w konkretnej kobiecie – tworzy również jej wyidealizowany obraz. Izabela staje się dla niego symbolem świata, do którego pragnie wejść. Jego uczucie miesza się więc z ambicją, marzeniem o awansie i potrzebą uznania.
W „Lalce” znajdziemy także temat nierówności społecznych. Arystokracja, mieszczaństwo, kupcy, inteligencja i najubożsi mieszkańcy Warszawy funkcjonują w odrębnych światach. Pieniądze pozwalają Wokulskiemu zbliżyć się do wyższych sfer, ale nie są w stanie całkowicie zlikwidować barier klasowych.
To właśnie dlatego powieść Bolesława Prusa można czytać nie tylko jako opowieść o miłości, ale również jako historię o statusie, ambicji, pieniądzach i potrzebie przynależności.
„Lalka” a współczesny świat – co Prus przewidział?
Mówienie, że Bolesław Prus „przewidział” współczesność, byłoby pewnym uproszczeniem. Autor nie mógł oczywiście znać realiów XXI wieku. Potrafił jednak bardzo trafnie obserwować mechanizmy społeczne, które okazują się zaskakująco trwałe.
Jednym z nich jest kult sukcesu. Wokulski jest człowiekiem czynu. Pracuje, inwestuje, rozwija działalność i zdobywa majątek. Jego historia pokazuje jednak, że sukces mierzony pieniędzmi nie musi oznaczać spełnienia.
W powieści ważną rolę odgrywa również konsumpcja i status społeczny. Przedmioty, ubrania, salony, znajomości i majątek stają się oznakami pozycji. Dzisiaj zmieniły się symbole prestiżu, ale sama potrzeba manifestowania statusu pozostała.
Bolesław Prus interesował się także nauką i postępem. W „Lalce” pojawia się fascynacja wynalazkami oraz przekonanie, że wiedza może zmieniać rzeczywistość. Obok Wokulskiego ważną postacią jest Julian Ochocki – człowiek zainteresowany nauką, wynalazkami i rozwojem technicznym.
W tym sensie powieść pokazuje również zderzenie dwóch sposobów myślenia: przywiązania do dawnego porządku oraz wiary w nowoczesność, naukę i rozwój.
Co ciekawe, sam Wokulski znajduje się pomiędzy tymi światami. Jest człowiekiem praktycznym, który potrafi prowadzić interesy, ale jednocześnie pozostaje romantycznym idealistą. I właśnie ta sprzeczność sprawia, że jego postać jest tak interesująca.
Warszawa w „Lalce” – miasto, które jest jednym z bohaterów powieści
„Lalka” to również niezwykle szczegółowy obraz Warszawy drugiej połowy XIX wieku. Miasto nie jest w powieści jedynie tłem wydarzeń. Bolesław Prus wykorzystuje je do pokazania różnic społecznych, stylu życia poszczególnych grup i przemian zachodzących w społeczeństwie.
Obok eleganckich salonów arystokracji pojawiają się sklepy, ulice, kamienice i miejsca zamieszkiwane przez ludzi uboższych. Warszawa Wokulskiego jest więc miastem ogromnych kontrastów.
Szczególne znaczenie ma przestrzeń sklepu. To miejsce pracy, handlu i kontaktu z różnymi grupami społecznymi. Wokulski może obserwować świat zarówno ludzi zamożnych, jak i tych, którzy z trudem radzą sobie z codziennością.
Miasto pozwala Bolesławowi Prusowi stworzyć szeroki portret społeczeństwa. „Lalka” nie opowiada wyłącznie o losach jednej osoby – pokazuje całe środowisko, w którym ta osoba próbuje znaleźć swoje miejsce.
Dla współczesnego czytelnika interesujące jest również odkrywanie Warszawy, której już nie ma. Powieść staje się dzięki temu literacką podróżą po XIX-wiecznym mieście i pozwala spojrzeć na jego mieszkańców z bardzo bliskiej perspektywy.
Dlaczego „Lalka” wciąż wraca do czytelników?
Klasyka literatury ma tę przewagę nad książkami mocno związanymi z konkretnym momentem historycznym, że można ją odczytywać na wiele sposobów. „Lalka” za każdym razem może być inną książką – zależnie od wieku, doświadczeń i perspektywy czytelnika.
Nastolatek może przede wszystkim zobaczyć w niej historię nieszczęśliwej miłości. Dorosły czytelnik może zwrócić większą uwagę na ambicje Wokulskiego, jego karierę, samotność czy rozczarowanie społeczeństwem. Ktoś inny zainteresuje się Rzeckim, Ochockim albo samą panoramą Warszawy.
Przeczytaj również: Czy „Lalka” Bolesława Prusa to książka dla młodzieży?
Zmienia się także sposób, w jaki współczesna kultura rozmawia o klasycznych książkach. Fragmenty „Lalki” pojawiają się w mediach społecznościowych, a postać Wokulskiego jest komentowana i reinterpretowana przez kolejne pokolenia czytelników.
Nie bez znaczenia jest również fakt, że Wokulski świetnie nadaje się do współczesnych dyskusji o relacjach. Jego idealizowanie Izabeli, ignorowanie sygnałów ostrzegawczych czy podporządkowanie własnego życia uczuciu można dziś analizować językiem, którego w czasach Bolesława Prusa oczywiście nie używano.
To sprawia, że bohater przestaje być jedynie postacią z obowiązkowej lektury. Staje się człowiekiem, którego decyzje można oceniać, analizować, a czasem nawet krytykować z perspektywy własnych doświadczeń.
Czy „Lalka” to trudna lektura? Dlaczego warto przeczytać ją jeszcze raz?
Nie da się ukryć, że pierwsze spotkanie z „Lalką” może być wymagające. Powieść jest obszerna, ma rozbudowaną fabułę, wielu bohaterów i szczegółowo przedstawione realia XIX-wiecznej Warszawy. Dodatkowo czytelnik przyzwyczajony do współczesnego języka może potrzebować czasu, aby wejść w sposób narracji Bolesława Prusa.
Warto jednak dać jej drugą szansę.
Czytana po latach „Lalka” może okazać się zupełnie inną książką niż ta zapamiętana ze szkoły. Znika presja przygotowania do sprawdzianu czy egzaminu, a na pierwszy plan wychodzą kwestie, które można odnieść do własnego życia.
Wokulski przestaje być wtedy tylko bohaterem, którego trzeba scharakteryzować. Można zastanowić się, dlaczego właściwie tak bardzo chciał zdobyć Izabelę, co dawał mu majątek i dlaczego mimo sukcesu pozostawał człowiekiem nieszczęśliwym.
Warto też zwrócić uwagę na drugoplanowych bohaterów. Rzecki, Ochocki, prezesowa Zasławska czy subiekt Szlangbaum pokazują różne sposoby funkcjonowania w świecie, który przechodzi gwałtowne przemiany.
Ponowna lektura pozwala więc zobaczyć „Lalkę” nie jako książkę o jednym nieszczęśliwie zakochanym mężczyźnie, lecz jako wielowątkową opowieść o społeczeństwie, ambicji, pieniądzach, miłości i przemijaniu.
Fenomen „Lalki” – dlaczego powieść Bolesława Prusa nie chce się zestarzeć?
Być może największym fenomenem „Lalki” jest właśnie to, że nie trzeba jej sztucznie uwspółcześniać. Jej bohaterowie sami pokazują, jak wiele ludzkich problemów pozostaje niezmiennych.
Wokulski chce kochać i być kochany. Chce osiągnąć sukces. Chce zostać zaakceptowany przez ludzi, których podziwia. Próbuje połączyć świat romantycznych uczuć ze światem pracy, pieniędzy i rozsądku. Im więcej osiąga, tym mocniej przekonuje się jednak, że nie wszystko można zdobyć za pomocą determinacji.
To czyni go bohaterem zaskakująco współczesnym.
„Lalka” pozostaje aktualna również dlatego, że nie daje łatwych odpowiedzi. Bolesław Prus nie tworzy prostego podziału na dobrych i złych. Wokulski ma swoje słabości, Izabela nie jest wyłącznie bezduszną arystokratką, Rzecki nie jest tylko naiwnym idealistą, a przedstawiony świat nie składa się wyłącznie z ludzi godnych podziwu albo potępienia.
Po ponad stu latach nadal możemy więc dyskutować o tym, kto miał rację, czy Wokulski rzeczywiście kochał Izabelę, czy jego życie mogło potoczyć się inaczej i czy jego klęska wynikała z własnych decyzji, czy raczej ze świata, w którym przyszło mu żyć.
I właśnie dlatego „Lalka” nie chce się zestarzeć. Nie opowiada wyłącznie o XIX-wiecznej Warszawie. Opowiada o człowieku, który próbuje znaleźć swoje miejsce w świecie, zdobyć miłość, osiągnąć sukces i zrozumieć innych ludzi. A to są problemy, które nie mają daty ważności.
Może więc nie powinniśmy pytać, dlaczego po tylu latach znowu mówimy o Wokulskim. Bardziej trafne byłoby pytanie: dlaczego po tylu latach wciąż potrafimy odnaleźć w nim coś z samych siebie?
Jeśli chcesz nas wesprzeć, postaw nam KAWĘ! Zastrzyk energii gwarantowany!
Więcej ciekawostek o literaturze znajdziesz na naszym Facebooku, X-ie (dawniej Twitterze) i Instagramie!
Spodobał Ci się ten artykuł? Udostępnij go znajomym!